श्री म. ल. देसाई गुरुजी✍️:१९७२ चा दुष्काळ महाराष्ट्राच्या सामूहिक स्मृतीवर कोरलेला आहे. त्या काळात अन्नाची टंचाई होती, पाण्याची टंचाई होती, जनावरांसाठी चारा नव्हता. अनेक कुटुंबांनी उपासमार सहन केली. पण त्या कठीण काळातही एक गोष्ट काही लोकांनी जपून ठेवली—पुढच्या पेरणीसाठीचे बियाणे.कारण त्यांना एक गोष्ट माहीत होती…आजची भूक काही दिवसांची आहे; पण उद्याची शेती वाचवायची असेल तर बियाणे वाचले पाहिजे.त्या पिढीला भविष्याची किंमत माहीत होती.आज परिस्थिती वेगळी आहे. दुष्काळ तसाच नाही, उपासमार तशी नाही; पण एका वेगळ्या प्रकारची भीषण टंचाई आपल्या गावांमध्ये निर्माण होत आहे—शिक्षणाची टंचाई.आणि दुर्दैव असे की, आपण ही टंचाई निर्माण होताना डोळ्यांसमोर पाहत आहोत.एकेक करून सरकारी शाळा बंद होत आहेत.कुठे पटसंख्या कमी आहे म्हणून शाळा बंद करण्याची वेळ येते. कुठे शिक्षकांची कमतरता आहे. कुठे पालकांचा सरकारी शाळांवरील विश्वास कमी झाला आहे. कुठे इंग्रजी माध्यमाच्या आकर्षणामुळे पालक आपल्या मुलांना खासगी शाळेत पाठवतात. आणि मग सरकारी शाळेतील विद्यार्थी कमी झाले की पुन्हा प्रश्न उपस्थित होतो—”शाळा कशासाठी चालवायची?”पण हा प्रश्न उलटा विचारण्याची वेळ आली आहे.विद्यार्थी कमी झाले म्हणून शाळा बंद करायची, की शाळा चांगली करून विद्यार्थ्यांना पुन्हा शाळेकडे आणायचे?हा फरक समजून घेतला नाही तर आपण केवळ शाळा बंद करणार नाही, तर गावाच्या सामाजिक भवितव्याची दारे बंद करू.
*lशाळा म्हणजे चार भिंती नाहीत: गावातील सरकारी शाळा म्हणजे केवळ वर्गखोली, फळा आणि बाके नव्हेत.ती गावातील सर्वात महत्त्वाची सार्वजनिक संस्था आहे.याच शाळेत शेतकऱ्याचा मुलगा शिकतो, मजुराचा मुलगा शिकतो, छोट्या दुकानदाराची मुलगी शिकते, गरीब कुटुंबातील मुलगा-मुलगी शिकतात. कुणाच्या घरात अभ्यासासाठी स्वतंत्र खोली नसते; कुणाकडे महागडी पुस्तके नसतात; कुणाला खासगी शिकवणी परवडत नाही./पण गावातील शाळा त्यांच्यासाठी असते.म्हणूनच सरकारी शाळा कमकुवत होणे म्हणजे गरीब आणि सामान्य कुटुंबांच्या शिक्षणाच्या संधी कमकुवत होणे.आज आपण मुलांना चांगले शिक्षण देण्यासाठी लाखो रुपये खर्च करण्यास तयार आहोत; पण गावातील सरकारी शाळा वाचवण्यासाठी समाज म्हणून आपण किती जागे आहोत?हा प्रश्न प्रत्येक गावाने स्वतःला विचारण्याची वेळ आली आहे.
१९७२ मध्ये बियाणे वाचवले; आज आपण काय वाचवणार? त्या काळातील शेतकऱ्याने हातात आलेले थोडेसे धान्य पूर्णपणे खाऊन टाकले नाही. त्याने त्यातील काही भाग पुढच्या पिढीसाठी राखून ठेवला.कारण त्याला माहीत होते—बियाणे संपले तर शेती संपते.आज आपल्या गावातील शाळा म्हणजे आपल्या पुढच्या पिढीचे ज्ञानाचे बियाणे आहे.तेच जर आपण दुर्लक्षित केले तर उद्या गावात पैसा असेल, रस्ते असतील, मोठमोठ्या इमारती असतील; पण सक्षम, सुशिक्षित आणि विवेकी पिढी नसेल.मग विकासाचा अर्थ काय?आज आपण शेतातील बियाणे जपतो; घरातील पैसा जपतो; जमीन जपतो; सोन्याचे दागिने जपतो.पण सरकारी शाळा जपण्यासाठी आपण किती काळजी घेतो?*शाळा बंद करण्यापूर्वी गावाला एक प्रश्न विचारा*एखाद्या गावातील सरकारी शाळेत विद्यार्थी कमी झाले असतील तर ती शाळा बंद करणे हा सर्वात सोपा उपाय आहे.पण प्रशासनाने आणि समाजाने त्याआधी काही प्रश्न विचारले पाहिजेत.शाळेत पुरेसे शिक्षक आहेत का?शाळेतील शिक्षणाची गुणवत्ता कशी आहे?मुलांना आवश्यक सुविधा मिळतात का?शाळेची इमारत, स्वच्छतागृह, पिण्याचे पाणी, क्रीडा आणि डिजिटल साधने उपलब्ध आहेत का?पालकांचा शाळेशी संवाद आहे का?शिक्षकांना आवश्यक शैक्षणिक वातावरण मिळते का?खासगी शाळांकडे पालक का वळत आहेत?हे प्रश्न सोडवण्याऐवजी “पटसंख्या कमी) आहे” हा एकच निष्कर्ष काढून शाळा बंद करणे म्हणजे आजारावर उपचार करण्याऐवजी रुग्णालयच बंद करण्यासारखे आहे.*सरकारी शाळा वाचवण्याची जबाबदारी फक्त सरकारची नाही*सरकारची जबाबदारी सर्वात मोठी आहे, यात शंका नाही. चांगले शिक्षक, पुरेशा सुविधा, गुणवत्तापूर्ण शिक्षण आणि आवश्यक निधी उपलब्ध करून देणे ही शासनाची जबाबदारीच आहे.पण गावाचीही काही जबाबदारी आहे.ग्रामपंचायत, पालक, माजी विद्यार्थी, शिक्षक, सामाजिक कार्यकर्ते, स्थानिक लोकप्रतिनिधी—सगळ्यांनी मिळून गावातील शाळेकडे पाहण्याची गरजl आहे.”माझे मूल तर खासगी शाळेत आहे; सरकारी शाळेचे मला काय?” हा विचार धोकादायक आहे.कारण आज तुमचे मूल खासगी शाळेत असेल; उद्या गावातील सार्वजनिक शिक्षण व्यवस्था मोडली तर त्याचा परिणाम संपूर्ण समाजावर होणार आहे.शिक्षण ही वैयक्तिक बाब नाही.शिक्षित समाज ही सामूहिक संपत्ती आहे.*गावाला आता काळजीची घ्यावी लागेल*त्या पोस्टमधील एक वाक्य विशेष विचार करायला लावते—”या शाळांचा बीमोड होऊ नये, यासाठी आता गावाला काळजी घ्यावी लागेल.”हेच आजच्या काळाचे वास्तव आहे.
सरकारी शाळा वाचवण्याची चळवळ केवळ शाळेच्या इमारतीपुरती मर्यादित नसावी. गावाने ठरवले पाहिजे—आपल्या गावातील शाळा बंद होऊ देणार नाही.शाळेतील विद्यार्थ्यांची संख्या वाढवण्यासाठी प्रयत्न करू.पालकसभा नियमित घेऊ.माजी विद्यार्थ्यांना शाळेशी जोडू.शाळेतील गुणवत्तेचा आढावा घेऊ.शिक्षक आणि पालक यांच्यात संवाद वाढवू.मुलांना शिक्षणासोबत वाचन, विज्ञान, कला, क्रीडा आणि तंत्रज्ञानाची संधी देऊ.शाळा चांगली झाली तर पालकांचा विश्वास परत येईल.विश्वास परत आला तर विद्यार्थी परत येतील. विद्यार्थी परत आले तर शाळा टिकेल.आणि शाळा टिकली तर गावाचे भविष्य टिकेल.*पुढची पिढी आपल्याला प्रश्न विचारणार आहे*उद्या आपली मुले-मुली मोठी होतील. ते मागे वळून पाहतील. ते विचारतील—”तुमच्या काळात गावातील सरकारी शाळा बंद होत होत्या, तेव्हा तुम्ही काय केले?”त्या प्रश्नाचे उत्तर आपल्याकडे असले पाहिजे.आपण असे म्हणू शकले पाहिजे—”हो, आम्ही संकट पाहिले होते. पण आम्ही गप्प बसलो नाही. गावाची शाळा वाचवण्यासाठी आम्ही प्रयत्न केले. कारण आम्हाला माहीत होते की शाळा म्हणजे गावाच्या भविष्यात पेरलेले बियाणे आहे.”१९७२ च्या दुष्काळातील पिढीने बियाणे जपले म्हणून पुढची शेती उभी राहिली.आज आपल्यासमोर शिक्षणाचा प्रश्न उभा आहे.आपण आपल्या पुढच्या पिढीसाठी ज्ञानाचे बियाणे जपणार आहोत का?की आपल्या डोळ्यांसमोर गावातील शाळेचे दार कायमचे बंद होताना पाहणार आहोत?कारण लक्षात ठेवा—दुष्काळाने शेत कोरडे पडते; पण शाळा बंद झाली तर पिढी कोरडी पडते. आणि पुढच्या पिढीला माफ करता येणार नाही, अशी चूक आज आपण करू नये.
