नेवाळी, ठाणे | विशेष शोध वृत्त: रस्ते विकासाच्या नावाखाली कोट्यवधी रुपयांची कामे मंजूर होतात, निविदा प्रक्रिया राबवली जाते आणि काँक्रिट रस्त्यांची कामे पूर्ण झाल्याचे दाखवले जाते. मात्र, प्रत्यक्षात रस्त्याची जाडी किती आहे, काँक्रिटचा दर्जा काय आहे, आवश्यक तांत्रिक निकषांचे पालन झाले आहे का आणि रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना पावसाच्या पाण्याचा निचरा करण्यासाठी गटारे तसेच पादचाऱ्यांसाठी पदपथ उभारण्यात आले आहेत का, असे मूलभूत प्रश्न अनुत्तरित राहिले तर या विकासकामांच्या गुणवत्तेवर प्रश्न उपस्थित होणे स्वाभाविक आहे.नेवाळी पाडा–चिंचवली रस्त्याच्या काँक्रिटीकरणाबाबत प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तातूनही अशाच प्रश्नांना वाचा फुटली आहे. रस्त्याच्या पृष्ठभागाची स्थिती, काही ठिकाणी दिसणारे तडे, कामाच्या दर्जाबाबत उपस्थित होणाऱ्या शंका आणि संबंधित यंत्रणांची जबाबदारी या मुद्द्यांमुळे सार्वजनिक निधीच्या वापराची स्वतंत्र तांत्रिक तपासणी करण्याची गरज अधोरेखित होत आहे.याच पार्श्वभूमीवर आणखी एक गंभीर मुद्दा समोर येतो: काही काँक्रिट रस्त्यांच्या कामांमध्ये जास्तीत जास्त आर्थिक फायदा किंवा कथित ‘टक्केवारी’ मिळवण्यासाठी दर्जाशी तडजोड केली जाते का? हा प्रश्न केवळ आरोपांच्या पातळीवर न ठेवता कागदपत्रे, प्रत्यक्ष मोजमाप आणि प्रयोगशाळेतील चाचण्यांच्या आधारे तपासण्याची आवश्यकता आहे.
१. काँक्रिट रस्त्यांची जाडी कमी दाखवली जाते का?काँक्रिट रस्ता टिकाऊ ठरण्यासाठी त्याची रचना, काँक्रिटची निर्धारित जाडी, मिश्रणाचे प्रमाण, पायाभूत थरांची गुणवत्ता, पाण्याचा निचरा आणि बांधकामातील तांत्रिक प्रक्रिया महत्त्वाच्या असतात.मात्र, रस्त्याचे काम पूर्ण झाल्यानंतर प्रत्यक्ष जाडी मंजूर आराखड्यापेक्षा कमी असल्याचे आढळले, तर तो गंभीर गुणवत्ताविषयक प्रश्न ठरू शकतो.यासाठी पुढील बाबींची तपासणी आवश्यक आहे:- मंजूर अंदाजपत्रकात रस्त्याची किती जाडी नमूद आहे?- प्रत्यक्ष बांधलेल्या रस्त्याची जाडी किती आहे?- काँक्रिटच्या गुणवत्तेच्या चाचण्यांचे अहवाल उपलब्ध आहेत का?- रस्त्याच्या पायाभूत थरांची तपासणी करण्यात आली आहे का?- काम पूर्ण झाल्यानंतर संबंधित अधिकाऱ्यांनी प्रत्यक्ष मोजमाप आणि गुणवत्ता प्रमाणपत्रांची पडताळणी केली का?मंजूर जाडी आणि प्रत्यक्ष जाडी यांत फरक आढळल्यास त्याची कारणमीमांसा, जबाबदारी आणि संभाव्य आर्थिक परिणाम निश्चित करणे आवश्यक आहे.केवळ रस्त्यावर तडे दिसतात म्हणून जाडी कमी असल्याचे सिद्ध होत नाही. त्यासाठी तांत्रिक तपासणी, नमुना चाचण्या आणि अधिकृत अभिलेखांची पडताळणी आवश्यक आहे.
२. रस्ते बनतात; पण गटारे आणि पदपथ कुठे आहेत?काँक्रिट रस्त्यांच्या कामांमध्ये रस्त्याचा मुख्य पृष्ठभाग तयार करण्यावर भर दिला जातो; मात्र रस्त्याच्या दुतर्फा गटारे, पावसाच्या पाण्याचा निचरा, पादचाऱ्यांसाठी पदपथ आणि आवश्यक जोडरस्त्यांची व्यवस्था अपुरी राहते, अशी नागरिकांची तक्रार असेल तर तिची दखल घेणे आवश्यक आहे.गटारे नसल्यामुळे पावसाचे पाणी रस्त्यावर किंवा लगतच्या मालमत्तांमध्ये साचण्याची शक्यता निर्माण होऊ शकते. पदपथ नसल्यास नागरिकांना वाहनांच्या मार्गावरून चालावे लागू शकते. रस्त्याची उंची वाढवताना आसपासच्या घरांच्या प्रवेशमार्गांचा आणि पाण्याच्या नैसर्गिक प्रवाहाचा विचार न केल्यास अतिरिक्त समस्या उद्भवू शकतात.म्हणूनच प्रश्न केवळ काँक्रिट रस्ता तयार झाला की नाही, एवढाच नाही. रस्ता नागरिकांसाठी सुरक्षित, टिकाऊ आणि सर्वसमावेशक बनवला आहे का, हाही सार्वजनिक खर्चाच्या मूल्यमापनाचा महत्त्वाचा भाग आहे.मात्र, गटारे आणि पदपथ मंजूर कामाच्या व्याप्तीत होते की स्वतंत्र काम म्हणून नियोजित होते, हे संबंधित निविदा आणि मंजूर आराखड्यांवरून स्पष्ट करणे गरजेचे आहे.
३. ‘टक्केवारी’च्या आरोपांची चौकशी कागदपत्रांवर आधारित हवीसरकारी कंत्राटांमध्ये कथित कमिशन, आर्थिक हितसंबंध किंवा ठेकेदारांना अनुचित लाभ दिल्याचे आरोप गंभीर असतात. परंतु कोणत्याही विशिष्ट अधिकारी, लोकप्रतिनिधी किंवा कंत्राटदाराविरोधात पुराव्याशिवाय गैरव्यवहाराचा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.त्यामुळे या प्रकरणात पुढील मुद्द्यांची स्वतंत्र चौकशी व्हावी:- निविदा प्रक्रियेत स्पर्धात्मकता आणि पारदर्शकता होती का?- मंजूर खर्च आणि प्रत्यक्ष कामाच्या प्रमाणात तफावत आहे का?- प्रत्यक्ष कामापेक्षा अधिक प्रमाणाची नोंद किंवा देयक अदा करण्यात आले आहे का?- दर्जा तपासणी न करता कामाला मंजुरी किंवा अंतिम देयक देण्यात आले का?- तपासणी अहवाल, मोजमाप पुस्तिका आणि गुणवत्ता प्रमाणपत्रांमध्ये विसंगती आहे का?- दोष आढळूनही दुरुस्तीची कारवाई न झाल्याचे पुरावे आहेत का?या प्रश्नांची उत्तरे अभिलेख आणि स्वतंत्र तपासणीतून मिळाल्यासच सार्वजनिक निधीचा गैरवापर झाला आहे किंवा नाही, याबाबत ठोस निष्कर्ष काढता येईल.
४. रस्ता लवकर खराब झाला तर जबाबदारी कोणाची?नवीन काँक्रिट रस्त्यावर तडे पडणे, पृष्ठभाग उखडणे, पाणी साचणे किंवा जोडांच्या ठिकाणी दोष निर्माण होणे यामागे अनेक तांत्रिक कारणे असू शकतात. त्यात निकृष्ट साहित्य, बांधकामातील त्रुटी, अपुरा पाया, पाण्याचा निचरा नसणे, काँक्रिटचे योग्य संवर्धन न होणे किंवा वाहतुकीच्या भाराचा चुकीचा अंदाज यांचा समावेश असू शकतो.त्यामुळे दोष दिसल्यास केवळ वरवरची डागडुजी करून प्रश्न संपवण्याऐवजी मूळ कारण शोधणे आवश्यक आहे.संबंधित विभागाने रस्त्याची संयुक्त पाहणी करावी, आवश्यक नमुने घेऊन मान्यताप्राप्त प्रयोगशाळेत चाचण्या कराव्यात आणि निष्कर्षांचा अहवाल सार्वजनिक करावा. करारात दोष-दायित्व कालावधी किंवा दुरुस्तीची अट असल्यास तिची अंमलबजावणी झाली का, हेही तपासले पाहिजे.
५. नेवाळी पाडा–चिंचवली रस्ता: चौकशीसाठी महत्त्वाचे प्रश्नया रस्त्याच्या कामाबाबत संबंधित प्रशासनाने खालील माहिती स्पष्ट करणे आवश्यक आहे:
१. कामाची प्रशासकीय मान्यता, तांत्रिक मान्यता आणि एकूण मंजूर खर्च किती आहे?
२. काम कोणत्या कंत्राटदाराला देण्यात आले आणि निविदा प्रक्रियेत किती स्पर्धक सहभागी झाले?
३. मंजूर आराखड्यानुसार काँक्रिटची जाडी, दर्जा आणि पायाभूत थरांची रचना काय आहे?
४. प्रत्यक्ष कामाची मोजमाप पुस्तिका, गुणवत्ता तपासणी अहवाल आणि देयकांची नोंद उपलब्ध आहे का?
५. रस्त्याच्या दुतर्फा गटारे आणि पदपथ मंजूर आराखड्यात होते का? असल्यास त्यांची कामे पूर्ण झाली आहेत का?
६. काम पूर्ण झाल्याचे प्रमाणपत्र कोणत्या अधिकाऱ्यांनी दिले आणि त्यापूर्वी कोणती तपासणी करण्यात आली?
७. नागरिकांच्या तक्रारी प्राप्त झाल्या असल्यास त्यावर कोणती कार्यवाही करण्यात आली?
८. रस्त्याच्या सध्याच्या स्थितीबाबत स्वतंत्र तांत्रिक पाहणी किंवा गुणवत्ता लेखापरीक्षण करण्याचा निर्णय प्रशासन घेणार आहे का?या प्रश्नांची कागदपत्रांसह उत्तरे मिळाल्याशिवाय सार्वजनिक निधीतून झालेल्या कामाच्या गुणवत्तेबाबत अंतिम निष्कर्ष काढता येणार नाही.
६. प्रशासनाने जबाबदारी निश्चित करावीरस्ते विकास हा नागरिकांचा अधिकार आहे; तो केवळ उद्घाटन, प्रसिद्धी किंवा पूर्णत्वाच्या फलकापुरता मर्यादित राहू नये. सार्वजनिक निधीतून तयार होणारे रस्ते निर्धारित तांत्रिक निकषांनुसार, सुरक्षिततेच्या अटींचे पालन करून आणि दीर्घकालीन उपयोग लक्षात घेऊन बांधले जाणे आवश्यक आहे.नेवाळी पाडा–चिंचवली रस्त्याबाबत उपस्थित झालेल्या प्रश्नांची दखल घेऊन संबंधित विभागाने खुली आणि निष्पक्ष चौकशी करावी. कामाच्या मंजुरीपासून अंतिम देयकापर्यंतची कागदपत्रे तपासावीत. आवश्यक असल्यास स्वतंत्र अभियंत्यांच्या पथकाकडून रस्त्याची गुणवत्ता तपासावी. दोष सिद्ध झाल्यास करारातील तरतुदींनुसार दुरुस्ती, आर्थिक वसुली आणि लागू नियमांनुसार जबाबदारी निश्चित करण्याची कारवाई करावी.नागरिकांच्या करातून उभारला जाणारा प्रत्येक रस्ता टिकाऊ असला पाहिजे. कमी दर्जाचे काम, मंजूर आराखड्यापासून विचलन किंवा सार्वजनिक निधीच्या गैरवापराचे पुरावे आढळल्यास संबंधितांवर नियमानुसार कारवाई झालीच पाहिजे.निष्कर्षकाँक्रिट रस्त्यांच्या कामांमधील कथित ‘टक्केवारी’, कमी जाडी, निकृष्ट दर्जा आणि गटारे-पदपथांच्या अभावाबाबतचे प्रश्न केवळ आरोपांच्या आधारे निकाली काढता येणार नाहीत. त्यासाठी निविदा कागदपत्रे, प्रत्यक्ष मोजमाप, प्रयोगशाळेतील चाचण्या आणि स्वतंत्र लेखापरीक्षण आवश्यक आहे.नेवाळी पाडा–चिंचवली रस्त्याच्या निमित्ताने प्रशासनासमोर आता महत्त्वाचे आव्हान आहे—नागरिकांच्या शंकांना केवळ आश्वासनांनी उत्तर देण्याऐवजी पारदर्शक तपासणी करून वस्तुस्थिती जनतेसमोर मांडणे.मोठा प्रश्न हाच: रस्त्याची गुणवत्ता आणि सार्वजनिक पैशांची जबाबदारी निश्चित करण्यासाठी प्रशासन स्वतंत्र चौकशी करणार का?संपादकीय नोंद: या वृत्तातील संभाव्य आर्थिक गैरव्यवहार आणि निकृष्ट कामासंबंधी मुद्दे हे तपासणीस पात्र प्रश्न आहेत; सिद्ध निष्कर्ष नाहीत. संबंधित विभाग, कंत्राटदार आणि अधिकाऱ्यांची अधिकृत बाजू तसेच तांत्रिक व आर्थिक कागदपत्रे प्राप्त झाल्यानंतर वृत्त अद्ययावत केले जावे.
