म. ल. देसाई ✍️:आचार्य मोरेश्वर वामन तथा दादासाहेब दोंदे (१८९४–१९६४) हे महाराष्ट्रातील प्रख्यात शिक्षणतज्ज्ञ, शिक्षक चळवळीचे प्रणेते, कामगार-कर्मचारी नेते आणि संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीतील ज्येष्ठ मार्गदर्शक होते. त्यांच्या जीवनातील प्रमुख पैलू खालीलप्रमाणे आहेत:
शिक्षण क्षेत्रातील योगदान आणि शिक्षक चळवळ: आर. एम. भट हायस्कूल: दादासाहेब दोंदे यांनी मुंबईतील परळ येथील प्रसिद्ध ‘आर. एम. भट हायस्कूल’चे मुख्याध्यापक म्हणून दीर्घकाळ सेवा बजावली. त्यांनी गोरगरीब आणि कामगार वर्गातील मुलांना शिक्षणाच्या मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी विशेष प्रयत्न केले.
शिक्षकांच्या हक्कांची लढाई: प्राथमिक शिक्षकांना सन्मान, योग्य वेतनश्रेणी, निवृत्तीवेतन आणि सेवेची हमी मिळवून देण्यासाठी त्यांनी संघटना उभारली. ‘मुंबई इलाका प्राथमिक शिक्षक संघ’ आणि ‘अखिल भारतीय प्राथमिक शिक्षक महासंघ’ (AIPTF) च्या स्थापनेत व बांधणीत त्यांचा सिंहाचा वाटा होता.७जानेवारी १९५४ रोजी नागपूर येथे अखिल भारतीय प्राथमिक शिक्षक संघाची स्थापना केली. शिक्षण विचार: शिक्षण केवळ पुस्तकी न राहता ते समाजपरिवर्तनाचे आणि स्वावलंबनाचे साधन असावे, असा त्यांचा आग्रह होता. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांसोबतचे ऋणानुबंध दादासाहेब दोंदे हे भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे अत्यंत विश्वासू सहकारी व मित्र होते डॉ. आंबेडकरांनी स्थापन केलेल्या ‘पीपल्स एज्युकेशन सोसायटी’च्या कार्यात त्यांनी सक्रिय सहभाग नोंदवला. सिद्धार्थ कॉलेजच्या उभारणीत आणि व्यवस्थापनात दादासाहेबांचे मोलाचे सहकार्य होते. डॉ. आंबेडकरांच्या महापरिनिर्वाणानंतरही त्यांनी सोसायटीच्या शैक्षणिक कार्याला खंबीर आधार दिला.
संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ आणि मुंबईचे महापौरपद लढ्यातील नेतृत्व: संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीत आचार्य अत्रे, एस. एम. जोशी कॉम्रेड डांगे, प्रबोधनकार ठाकरे यांच्या खांद्याला खांदा लावून दादासाहेबांनी सक्रिय लढा दिला. मुंबईचे महापौर (१९५७-१९५८): संयुक्त महाराष्ट्र समितीने १९५७ मध्ये मुंबई महानगरपालिकेत ऐतिहासिक विजय मिळवला. समितीच्या वतीने दादासाहेब दोंदे यांची मुंबईचे महापौर म्हणून बिनविरोध निवड झाली.
लोककल्याणकारी प्रशासन: महापौरपदाच्या कार्यकाळात त्यांनी पालिकेचा कारभार पारदर्शक ठेवला आणि कामगार व कष्टकऱ्यांच्या प्रश्नांना प्राधान्य दिले. मुंबई महाराष्ट्रालाच मिळाली पाहिजे, ही मागणी त्यांनी महापौरपदावरूनही प्रभावीपणे लावून धरली. वारसा आणि स्मृती मुंबईच्या परळ भागात त्यांच्या स्मरणार्थ ‘दादासाहेब दोंदे मार्ग’ आणि ‘दादासाहेब दोंदे सभागृह’ उभारण्यात आले आहे. एक आदर्श मुख्याध्यापक, निष्ठावंत लोकप्रतिनिधी आणि निस्वार्थी समाजसेवक म्हणून महाराष्ट्राच्या सामाजिक व राजकीय इतिहासात त्यांचे नाव आदराने घेतले जाते.
